Ptaki lęgowe Ziemi Lubuskiej

Ukazała się nakładem Oficyny Wydawniczej UZ nowa wyjątkowa książka o ptakach Ziemi Lubuskiej. Autorami są pracownicy Wydziału Nauk Biologicznych UZ oraz absolwenci tegoż Wydziału. Podstawowym celem opublikowania monografii „Ptaki lęgowe Ziemi Lubuskiej”, będącej częścią projektu „Lubuski Atlas Ornitologiczny”, jest przedstawienie współczesnego rozmieszczenia lęgowych populacji ptaków na obszarze regionu ornitologicznego Ziemia Lubuska i wskazanie zmian w rozmieszczeniu poszczególnych gatunków ptaków w ciągu ostatniej dekady XX i pierwszej dekady XXI wieku. Podstawową metodą zbierania danych o rozmieszczeniu poszczególnych lęgowych gatunków ptaków na obszarze Ziemi Lubuskiej były obserwacje terenowe prowadzone przez obserwatorów ptaków w poszczególnych polach atlasowych. Prace terenowe prowadzono w latach 2008-2016. Zgodnie z założeniami metodycznymi, każdy kwadrat Atlasu powinien być kontrolowany wielokrotnie w ciągu sezonu lęgowego (od marca do sierpnia), co najmniej raz w każdym miesiącu. Celem prac terenowych było wykrycie jak największej liczby gatunków ptaków gniazdujących w danym polu atlasowym i określenie dla nich jak najwyższej kategorii gniazdowania. Na podstawie poszczególnych kryteriów lęgowości, dla każdego gatunku w danym polu atlasowym przypisano jedną z trzech kategorii gniazdowania tj.: gniazdowanie możliwe („A”), gniazdowanie prawdopodobne („B”) i gniazdowanie pewne („C”). W ten sposób otrzymano bazę danych o występowaniu i kategoriach gniazdowania poszczególnych gatunków ptaków dla każdego z pól atlasowych.

Wyniki prac terenowych i kameralnych przedstawiono w rozdziale „Przegląd gatunków”. Dla każdego z opisywanych gatunków opisano:

– status liczebności w Polsce;

– status ochronny;

– środowisko – siedliska, jakie zajmuje dany gatunek, szczególnie w okresie lęgowym, przede wszystkim w warunkach Ziemi Lubuskiej;

– występowanie – w akapicie tym scharakteryzowano rozmieszczenie przestrzenne gatunku na obszarze Ziemi Lubuskiej w odniesieniu do sieci pól atlasowych i przedstawiono dostępne dane ilościowe dla populacji lęgowych na terenie Ziemi Lubuskiej. Jeśli były dostępne dane opisano również zmiany tych parametrów w czasie;

– stopień zbadania rozmieszczenia – określony w czterostopniowej skali (niedostateczny, dostateczny, dobry, bardzo dobry). Informacja ta jest uzupełnieniem danych o rozmieszczeniu gatunku i pozwala prawidłowo interpretować uzyskane wyniki;

– zagrożenia – wskazano główne zagrożenia dla funkcjonowania populacji danego gatunku na Ziemi Lubuskiej.

Oprócz charakterystyki opisowej, rozmieszczenie omawianych gatunków lęgowych na Ziemi Lubuskiej przedstawiono na mapach gatunkowych. Dla każdego gatunku zaprezentowano dwie mapy, na których symbolami graficznymi wskazano najwyższą kategorię gniazdowania w danym polu atlasowym. Zasadnicza mapa prezentuje wyniki prac realizowanych w ramach projektu Lubuski Atlas Ornitologiczny (LAO) w latach 2008-2016. Natomiast mapa dodatkowa jest prezentacją danych pochodzących z Polskiego Atlasu Ornitologicznego (PAO) z lat 1985-1993, odpowiednio transponowanych do aktualnej siatki kwadratów badawczych. Ponadto, pod każdą mapą zasadniczą umieszczono dane o liczbie (n) i udziale procentowym (%) kwadratów, w których stwierdzono dany gatunek z jedną z trzech kategorii gniazdowania. Informacje te podano zarówno dla danych z lat 2008-2016 (LAO), jaki i okresu 1985-1993 (PAO). Poza tym, w wierszu „Częstość występowania”, w kolumnach oznaczonych symbolem „%” dla każdego z okresów podano wartość wskaźnika FOS, czyli wskaźnika częstości występowania w przestrzeni.

Na terenie Ziemi Lubuskiej w okresie zbierania danych do Atlasu, tj. w sezonach lęgowych, w latach 2008-2016, stwierdzono 187 gatunków ptaków. Wśród nich, dla 180 gatunków wykazano kategorię lęgów pewnych („C”) lub prawdopodobnych („B”). Pozostałych 7, to gatunki, dla których szczegóły obserwacji pozwoliły przypisać im tylko kategorię gniazdowania możliwego („A”).

Aż 30% (n=55) gatunków ptaków lęgowych na Ziemi Lubuskiej charakteryzuje się równomiernym rozmieszczeniem na całym obszarze regionu i była odnotowana w wszystkich polach atlasowych. Dla kolejnych 10% gatunków (n=19) wskaźnik częstości występowania wynosił 91-99% pól. Z drugiej strony 17% stwierdzonych gatunków (n=32) charakteryzowało się wskaźnikiem rozpowszechnienia na poziomie 1-10%. W związku z wysokim udziałem środowisk leśnych na Ziemi Lubuskiej, w dużej mierze borów sosnowych, pewne gatunki ptaków są charakterystyczne dla regionu. Takimi borowymi gatunkami są lerka, paszkot, dzięcioł czarny, czubatka, sosnówka, dla których wartość wskaźnika częstości występowania wynosiła między 91 a 100%. Do charakterystycznych ptaków Ziemi Lubskiej można także zaliczyć bielika i kanię: rudą i czarną, gatunki związane z dolinami rzecznymi i pojezierzami.

W latach 2008-2016 na obszarze Ziemi Lubuskiej stwierdzono gniazdowanie lub możliwe gniazdowanie 13 gatunków ptaków, które nie gniazdowały do końca lat 1980., były to: łabędź krzykliwy, gęsiówka egipska, szczudłak, szablodziób, mewa czarnogłowa, czapla biała, włochatka, dzięcioł zielonosiwy, czarnowron i wąsatka. Ponadto możliwe były także legi trzech kolejnych gatunków: dubelt, żołna, muchołówka białoszyja. Przy czym część z wymienionych gatunków gniazdowała w regionie już w latach 1990. Do czasu niniejszych badań w granicach Ziemi Lubuskiej przestały gniazdować cztery gatunki ptaków: mewa mała, mewa srebrzysta, błotniak zbożowy oraz podgorzałka.

Trend wzrostowy liczebności populacji zanotowano dla kilkunastu gatunków ptaków, są to m.in.: gęgawa, gągoł, nurogęś, siniak, żuraw, sieweczka rzeczna, samotnik, rybitwa białowąsa, rybitwa białoskrzydła, bocian czarny, bielik, kania ruda, kania czarna, puszczyk, dudek, zniczek, lerka, kląskawka, pleszka, podróżniczek. Spadek liczebność odnotowano m.in. dla takich gatunków, jak: cyranka, płaskonos, głowienka, czernica, cyraneczka, kuropatwa, perkoz rdzawoszyi, zausznik, turkawka, łyska, rycyk, kulik wielki, czajka, kszyk, śmieszka, mewa siwa, rybitwa czarna, bocian biały, czapla siwa, dzierlatka, świergotek łąkowy, świergotek polny, gawron, brzegówka, gil czy ortolan.

Książka do nabycia w Oficynie Wydawniczej UZ.